İlk Yardım konu anlatımı

1. Temel kavramlar

İlk yardım, herhangi bir kaza ya da hayatı tehlikeye düşüren durumda, sağlık ekibi gelene kadar hayatın kurtarılması veya durumun kötüleşmesinin önlenmesi için, ilaç kullanılmadan, olay yerindeki imkânlarla yapılan uygulamalardır. Acil tedavi ise sağlık personelinin yaptığı tıbbi müdahaledir; ilk yardımcı ilaç vermez, yara dikmez, kırığı yerine oturtmaz.

İlk yardımın amaçları

• Hayati tehlikeyi ortadan kaldırmak,
• Yaşamsal fonksiyonların sürdürülmesini sağlamak,
• Durumun kötüleşmesini önlemek ve iyileşmeyi kolaylaştırmak.

İlk yardımın temel uygulamaları: Koruma, Bildirme, Kurtarma

1. Koruma: Olay yeri değerlendirilir; kaza yeri işaretlenir, kazalı aracın kontağı kapatılır, yangın ve trafik tehlikesine karşı önlem alınır. İlk yardımcı önce kendi güvenliğini sağlar.
2. Bildirme: 112 aranır. Olayın yeri, ne olduğu, yaralı sayısı ve durumu, yapılan uygulamalar açıkça bildirilir; görevli kapatmadan telefon kapatılmaz.
3. Kurtarma: Yaralıya bilinçli ve hızlı müdahale edilir.

Hayat kurtarma zinciri

Zincir; acil yardım çağrısı (112), olay yerinde temel yaşam desteği, sağlık ekibinin müdahalesi ve hastanede tedaviden oluşur. İlk halka olan hızlı çağrı, bütün zinciri hızlandırır.

2. Hasta ve yaralının değerlendirilmesi

Bilinç kontrolü

Yaralının omuzlarına hafifçe dokunulur ve "İyi misiniz?" diye seslenilir. Sarsmaktan kaçınılır; boyun yaralanması olabilir.

Hava yolu açıklığı (ABC'nin A'sı)

Bilinci kapalı kişide dil geriye kayarak hava yolunu tıkayabilir. Baş geri, çene yukarı pozisyonu verilir: bir el alına konur, diğer elin parmaklarıyla çene kemiği kaldırılır. Ağızda görünen yabancı cisim varsa çıkarılır; körlemesine parmakla arama yapılmaz.

Solunum kontrolü: Bak - Dinle - Hisset

Yanak yaralının ağzına yaklaştırılır; göğsün hareketine bakılır, solunum sesi dinlenir, nefes yanakta hissedilir. Değerlendirme en fazla 10 saniye sürer.

Hayati bulgular

Pozisyonlar

• Derlenme (yan yatış) pozisyonu: Bilinci kapalı, solunumu olan ve travma şüphesi olmayan yaralıya verilir; kusmuğun hava yoluna kaçması önlenir.
• Şok pozisyonu: Sırtüstü yatırılıp bacaklar yaklaşık 30 cm kaldırılır.
• Yarı oturur pozisyon: Göğüs ağrısı, nefes darlığı ve astım krizinde.
• Omurga yaralanması şüphesinde: Baş-boyun-gövde ekseni korunur; zorunlu olmadıkça hareket ettirilmez.

3. Temel yaşam desteği

Solunumu ve dolaşımı durmuş kişide, beyne oksijen gitmesini sürdürmek için yapılan kalp masajı ve suni solunum uygulamasıdır. Beyin hücreleri oksijensiz birkaç dakika içinde zarar görmeye başladığından vakit kaybedilmez.

Yetişkinde uygulama adımları

1. Bilinç kontrol edilir, yanıt yoksa 112 aranır.
2. Hava yolu açılır, en fazla 10 saniye solunum değerlendirilir.
3. Normal solunum yoksa göğüs basısına başlanır: eller göğsün ortasına, göğüs kemiğinin alt yarısına konur; kollar dik tutulur.
4. Bası derinliği 5-6 cm, hız dakikada 100-120'dir; her basıdan sonra göğsün eski hâline dönmesine izin verilir.
5. 30 göğüs basısı, 2 suni solunum döngüsü sağlık ekibi gelene kadar sürdürülür. Suni solunumda burun kapatılır, göğsü kaldıracak kadar yaklaşık 1 saniyede üflenir.

Çocuk ve bebeklerde farklar

• Bebek (1 yaş altı): Kalp masajı göğüs kemiği üzerine iki parmakla yapılır.
• Çocuk: Çoğunlukla tek elin topuğu kullanılır.

Ne zaman bırakılır?

Sağlık ekibi gelip müdahaleyi devraldığında, kişi normal solumaya başladığında veya ilk yardımcı devam edemeyecek kadar tükendiğinde.

Hava yolu tıkanması

• Kısmi tıkanma (öksürebiliyor, konuşabiliyor): Öksürmeye teşvik edilir, müdahale edilmez, izlenir.
• Tam tıkanma, yetişkin: Heimlich manevrası; göbeğin biraz üstüne içe ve yukarı doğru bası.
• Tam tıkanma, bebek: Kol üzerinde yüzüstü 5 sırt vuruşu, ardından sırtüstü 5 göğüs basısı. Karına bası yapılmaz.

4. Kanamalar ve şok

Kanama türleri

• Atardamar kanaması: Açık kırmızı, kalp atımlarıyla uyumlu fışkırarak akar; en tehlikelisidir.
• Toplardamar kanaması: Koyu kırmızı, sızarak akar.
• Kılcal damar kanaması: Sızıntı şeklindedir, genellikle kendiliğinden durur.

Dış kanamada ilk yardım

1. Yara üzerine temiz bir bezle doğrudan baskı uygulanır.
2. Bez kanla ıslanırsa kaldırılmaz, üzerine yenisi eklenir.
3. Kırık yoksa kanayan bölge kalp seviyesinin üzerinde tutulur.
4. Turnike yalnızca uzuv kopmalarında ve diğer yöntemlerle durdurulamayan kol-bacak kanamalarında uygulanır; uygulama saati not edilir, ilk yardımcı tarafından gevşetilmez.

Burun kanaması

Kişi oturtulur, başı hafifçe öne eğilir, burun kanatları yaklaşık 5 dakika bastırılır. Baş arkaya yatırılmaz; kan yutulur ve kusmaya yol açar.

İç kanama ve şok

Şokta dolaşım yetersizleşir: cilt soluk, soğuk ve nemli; nabız hızlı ve zayıftır. Yaralı sırtüstü yatırılıp bacakları yaklaşık 30 cm kaldırılır, üzeri örtülerek ısı kaybı önlenir, ağızdan hiçbir şey verilmez ve 112 aranır. Kırık şüphesi olan bacak kaldırılmaz.

5. Yaralar, yanıklar, kırık ve çıkıklar

Saplanmış cisimler

Göğüs, karın veya göze saplanan cisim çıkarılmaz; çevresi bez rulolarla desteklenerek sabitlenir. Göze batan cisimde iki göz birlikte kapatılır. Karından dışarı çıkan organlar içeri itilmez, temiz ve nemli bir bezle örtülür.

Yanıklar

• 1. derece: Kızarıklık ve ağrı. 2. derece: Su toplaması (kabarcık). 3. derece: Derinin tüm katları etkilenir.
• Bölge en az 20 dakika tazyiksiz serin suyla soğutulur. Buz, diş macunu, yoğurt sürülmez; kabarcıklar patlatılmaz; yapışan giysiler çekilmez.
• Kimyasal yanık: Bulaşmış giysiler çıkarılır, bölge bol ve tazyiksiz suyla uzun süre yıkanır. Göze kaçan kimyasalda göz kapakları açık tutularak yıkanır.
• Elektrik çarpması: Önce akım kesilir veya kuru, yalıtkan bir cisimle kişi akımdan uzaklaştırılır; çıplak elle dokunulmaz.

Kırık, çıkık ve burkulma

• Kırık: Bölge oynatılmadan, bir üst ve bir alt eklemi içine alacak şekilde tespit edilir. Açık kırıkta kemik içeri itilmez, yara örtülür.
• Çıkık: Yerine oturtulmaya çalışılmaz; bulunduğu pozisyonda desteklenir.
• Burkulma: Eklem dinlendirilir, sarılı soğuk uygulanır, bölge yukarıda tutulur.

Kafa ve omurga yaralanmaları

Kulaktan kan veya berrak sıvı gelmesi kafa tabanı kırığını düşündürür; kulak tıkanmaz. Omurga yaralanması şüphesinde yaralının baş-boyun-gövde ekseni korunur; araçtan çıkarma yalnızca yangın gibi hayati tehlikede Rautek manevrasıyla yapılır.

6. Ani hastalıklar, zehirlenmeler ve çevresel durumlar

Zehirlenmeler

Kişi rastgele kusturulmaz; alınan maddenin adı ve miktarı öğrenilerek 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi veya 112 aranır ve verilen talimata uyulur.

Hayvan ısırmaları ve sokmalar

• Köpek ısırması: Yara bol sabunlu suyla yıkanır, kuduz riskine karşı sağlık kuruluşuna gidilir.
• Yılan sokması: Bölge hareketsiz tutulur; yara kesilmez, zehir ağızla emilmez.

Sıcak ve soğuk

• Sıcak çarpması: Serin ve gölge yere alınır, giysiler gevşetilir, vücut serinletilir.
• Donma: Ilık ortama alınır, ıslak giysiler çıkarılır, bölge yavaşça ısıtılır; ovulmaz, karla ovuşturulmaz.
• Boğulma: Sudan çıkarılan, solunumu olmayan kişide suyu boşaltmaya çalışılmaz; 112 aranıp temel yaşam desteğine başlanır.